RELIGION WORLD — THE INDEPENDENT SCIENTIFIC & INTERFAITH JOURNAL
Navigation

© 2026 Religion World Foundation.

Global Faith • Scientific Heritage • Human Ethics

Diwali 2018 : दीपावली पर कैसे करें माँ लक्ष्मी का पूजन (सम्पूर्ण पूजन विधि)

Diwali 2018 : दीपावली पर कैसे करें माँ लक्ष्मी का पूजन (सम्पूर्ण पूजन विधि)

Diwali 2018 : दीपावली पर कैसे करें माँ लक्ष्मी का पूजन (सम्पूर्ण पूजन विधि)
Visual Archive

Diwali 2018 : दीपावली पर कैसे करें माँ लक्ष्मी का पूजन (सम्पूर्ण पूजन विधि)

Diwali 2018 :दीपावली पर कैसे करें माँ लक्ष्मी का पूजन

(सम्पूर्ण पूजन विधि)

दीपावली के अवसर पर मां गणेश, लक्ष्मी और कुबेर की पूजा करना धन और शुभ मंगलदायक माना गया है। ज्योतिषाचार्य पण्डित दयानन्द शास्त्री के अनुसार हमारे वेद और शास्त्रों में दीपावली की शाम लक्ष्मी पूजन के लिए जो विधि और मंत्र बताए गए हैं। आप उन मंत्रों से पूजन करें ताकि मां लक्ष्मी की कृपा आप पर पूरे साल रहे।

दीपावली पूजन की सामग्री

कलावा, रोली, सिंदूर, एक नारियल, अक्षत, लाल वस्त्र , फूल, पांच सुपारी, लौंग, पान के पत्ते, घी, कलश, कलश हेतु आम का पल्लव, चौकी, समिधा, हवन कुण्ड, हवन सामग्री, कमल गट्टे, पंचामृत (दूध, दही, घी, शहद, गंगाजल), फल, बताशे, मिठाईयां, पूजा में बैठने हेतु आसन, हल्दी, अगरबत्ती, कुमकुम, इत्र, दीपक, रूई, आरती की थाली। कुशा, रक्त चंदनद, श्रीखंड चंदन।

पूजा से पहले की तैयारी

पूजन शुरू करने से पहले गणेश लक्ष्मी के विराजने के स्थान पर रंगोली बनाएं। जिस चौकी पर पूजन कर रहे हैं उसके चारों कोने पर एकएक दीपक जलाएं। इसके बाद प्रतिमा स्थापित करने वाले स्थान पर कच्चे चावल रखें फिर गणेश और लक्ष्मी की प्रतिमा को विराजमान करें।पण्डित दयानन्द शास्त्री ने बताया कि  इस दिन लक्ष्मी, गणेश के साथ कुबेर, सरस्वती एवं काली माता की पूजा का भी विधान है अगर इनकी मूर्ति हो तो उन्हें भी पूजन स्थल पर विराजमान करें। ऐसी मान्यता है कि भगवान विष्णु की पूजा के बिना देवी लक्ष्मी की पूजा अधूरी रहती है। इसलिए भगवान विष्ण के बांयी ओर रखकर देवी लक्ष्मी की पूजा करें।

दीपावली पूजन आरंभ

ऊं अपवित्र : पवित्रोवा सर्वावस्थां गतोऽपिवा। य: स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तर: शुचि :

इन मंत्रों से अपने ऊपर तथा आसन पर 3-3 बार कुशा या पुष्पादि से छींटें लगाएं।

आचमन करें –  ऊं केशवाय नम: ऊं माधवाय नम:, ऊं नारायणाय नम:, फिर हाथ धोएं। इस मंत्र से आसन शुद्ध करेंऊं पृथ्वी त्वयाधृता लोका देवि त्यवं विष्णुनाधृता। त्वं च धारयमां देवि पवित्रं कुरु चासनम्॥

अब चंदन लगाएं। अनामिका उंगली से श्रीखंड चंदन लगाते हुए मंत्र बोलें – चन्दनस्य महत्पुण्यम् पवित्रं पापनाशनम्, आपदां हरते नित्यम् लक्ष्मी तिष्ठ सर्वदा।

दीपावली पूजन हेतु संकल्प मंत्र

बिना संकल्प के पूजन पूर्ण नहीं होता इसलिए संकल्प करें। पुष्प, फल, सुपारी, पान, चांदी का सिक्का, नारियल (पानी वाला), मिठाई, मेवा, आदि सभी सामग्री थोड़ीथोड़ी मात्रा में लेकर संकल्प मंत्र बोलें…

ऊं विष्णुर्विष्णुर्विष्णु:, ऊं तत्सदद्य श्री पुराणपुरुषोत्तमस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य ब्रह्मणोऽह्नि द्वितीय पराद्र्धे श्री श्वेतवाराहकल्पे सप्तमे वैवस्वतमन्वन्तरे, अष्टाविंशतितमे कलियुगे, कलिप्रथम चरणे जम्बुद्वीपे भरतखण्डे आर्यावर्तान्तर्गत ब्रह्मवर्तैकदेशे पुण्य (अपने नगर/गांव का नाम लें) क्षेत्रे बौद्धावतारे वीर विक्रमादित्यनृपते : 2074, तमेऽब्दे साधारण नाम संवत्सरे दक्षिणायने हेमंत ऋतो महामंगल्यप्रदे मासानां मासोत्तमे कार्तिक मासे कृष्ण पक्षे अमावस तिथौ गुरुवासरे चित्रा नक्षत्रे वैधृति योगे चतुष्पाद करणादिसत्सुशुभे योग (गोत्र का नाम लें) गोत्रोत्पन्नोऽहं अमुकनामा (अपना नाम लें) सकलपापक्षयपूर्वकं सर्वारिष्ट शांतिनिमित्तं सर्वमंगलकामनयाश्रुतिस्मृत्योक्तफलप्राप्तर्थंनिमित्त महागणपति नवग्रहप्रणव सहितं कुलदेवतानां पूजनसहितं स्थिर लक्ष्मी महालक्ष्मी देवी पूजन निमित्तं एतत्सर्वं शुभपूजोपचारविधि सम्पादयिष्ये।

ऐसे करें कलश की पूजा करें

कलश पर मोली बांधकर ऊपर आम का पल्लव रखें। कलश में सुपारी, दूर्वा, अक्षत, सिक्का रखें। नारियल पर वस्त्र लपेट कर कलश पर रखें। हाथ में अक्षत और पुष्प लेकर वरुण देवता का कलश में आवाहन करें। ओ३म् त्तत्वायामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविभि: अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशंस मान आयु: प्रमोषी: (अस्मिन कलशे वरुणं सांग सपरिवारं सायुध सशक्तिकमावाहयामि, ओ३म्भूर्भुव: स्व:भो वरुण इहागच्छ इहतिष्ठ। स्थापयामि पूजयामि॥)

दीपावली गणेश पूजा मंत्र विधि

नियमानुसार सबसे पहले गणेश जी की पूजा करें। हाथ में फूल लेकर गणेश जी का ध्यान करें। मंत्र बोलें गजाननम्भूतगणादिसेवितं कपित्थ जम्बू फलचारुभक्षणम्। उमासुतं शोक विनाशकारकं नमामि विघ्नेश्वरपादपंकजम्। आवाहन मंत्र हाथ में अक्षत लेकर बोलेंऊं गं गणपतये इहागच्छ इह तिष्ठ।। अक्षत पात्र में अक्षत छोड़ें।

पद्य, आर्घ्य, स्नान, आचमन मंत्रएतानि पाद्याद्याचमनीयस्नानीयं, पुनराचमनीयम् ऊं गं गणपतये नम: इस मंत्र से चंदन लगाएं : इदम् रक्त चंदनम् लेपनम् ऊं गं गणपतये नम:, इसके बादइदम् श्रीखंड चंदनम् बोलकर श्रीखंड चंदन लगाएं। अब सिन्दूर लगाएंइदं सिन्दूराभरणं लेपनम् ऊं गं गणपतये नम: दूर्वा और विल्बपत्र भी गणेश जी को चढ़ाएं। गणेश जी को लाल वस्त्र पहनाएं। इदं रक्त वस्त्रं ऊं गं गणपतये समर्पयामि।

गणेश जी को प्रसाद चढ़ाएं : इदं नानाविधि नैवेद्यानि ऊं गं गणपतये समर्पयामि: मिठाई अर्पित करने के लिए मंत्र: –इदं शर्करा घृत युक्त नैवेद्यं ऊं गं गणपतये समर्पयामि: अब आचमन कराएं। इदं आचमनयं ऊं गं गणपतये नम: इसके बाद पान सुपारी दें : इदं ताम्बूल पुगीफल समायुक्तं ऊं गं गणपतये समर्पयामि: अब एक फूल लेकर गणपति पर चढ़ाएं और बोलें: एष: पुष्पान्जलि ऊं गं गणपतये नम:

कलश पूजन के बाद सभी कुबेर और इंद्र सहित सभी देवी देवता की पूजा गणेश पूजन की तरह करें। बस गणेश जी के स्थान पर संबंधित देवीदेवता के नाम लें।

दीपावली लक्ष्मी पूजन

सबसे पहले माता लक्ष्मी का ध्यान करेंः ॐ या सा पद्मासनस्था, विपुलकटितटी, पद्मदलायताक्षी। गम्भीरावर्तनाभिः, स्तनभरनमिता, शुभ्रवस्त्रोत्तरीया।। लक्ष्मी दिव्यैर्गजेन्द्रैः। जखचितैः, स्नापिता हेमकुम्भैः। नित्यं सा पद्महस्ता, मम वसतु गृहे, सर्वमांगल्ययुक्ता।।

अब हाथ में अक्षत लेकर बोलें – ॐ भूर्भुवः स्वः महालक्ष्मी, इहागच्छ इह तिष्ठ, एतानि पाद्याद्याचमनीयस्नानीयं, पुनराचमनीयम्।प्रतिष्ठा के बाद स्नान कराएं: ॐ मन्दाकिन्या समानीतैः, हेमाम्भोरुहवासितैः स्नानं कुरुष्व देवेशि, सलिलं च सुगन्धिभिः।। ॐ लक्ष्म्यै नमः।। इदं रक्त चंदनम् लेपनम् से रक्त चंदन लगाएं। इदं सिन्दूराभरणं से सिन्दूर लगाएं।ॐ मन्दारपारिजाताद्यैः, अनेकैः कुसुमैः शुभैः। पूजयामि शिवे, भक्तया, कमलायै नमो नमः।। ॐ लक्ष्म्यै नमः, पुष्पाणि समर्पयामि।’ इस मंत्र से पुष्प चढ़ाएं फिर माला पहनाएं। अब लक्ष्मी देवी को इदं रक्त वस्त्र समर्पयामि कहकर लाल वस्त्र पहनाएं।

देवी लक्ष्मी की अंग पूजा

बाएं हाथ में अक्षत लेकर दाएं हाथ से थोड़ाथोड़ा अक्षत छोड़ते जाएं – ऊं चपलायै नम: पादौ पूजयामि ऊं चंचलायै नम: जानूं पूजयामि, ऊं कमलायै नम: कटि पूजयामि, ऊं कात्यायिन्यै नम: नाभि पूजयामि, ऊं जगन्मातरे नम: जठरं पूजयामि, ऊं विश्ववल्लभायै नम: वक्षस्थल पूजयामि, ऊं कमलवासिन्यै नम: भुजौ पूजयामि, ऊं कमल पत्राक्ष्य नम: नेत्रत्रयं पूजयामि, ऊं श्रियै नम: शिरं: पूजयामि।

अष्टसिद्धि पूजन मंत्र और विधि

अंग पूजन की भांति हाथ में अक्षत लेकर मंत्र बोलें। ऊं अणिम्ने नम:, ओं महिम्ने नम:, ऊं गरिम्णे नम:, ओं लघिम्ने नम:, ऊं प्राप्त्यै नम: ऊं प्राकाम्यै नम:, ऊं ईशितायै नम: ओं वशितायै नम:

अष्टलक्ष्मी पूजन मंत्र और विधि

अंग पूजन एवं अष्टसिद्धि पूजा की भांति हाथ में अक्षत लेकर मंत्रोच्चारण करें। ऊं आद्ये लक्ष्म्यै नम:, ओं विद्यालक्ष्म्यै नम:, ऊं सौभाग्य लक्ष्म्यै नम:, ओं अमृत लक्ष्म्यै नम:, ऊं लक्ष्म्यै नम:, ऊं सत्य लक्ष्म्यै नम:, ऊं भोगलक्ष्म्यै नम:, ऊं योग लक्ष्म्यै नम:

प्रसाद अर्पित करने का मंत्र – इदं नानाविधि नैवेद्यानि ऊं महालक्ष्मियै समर्पयामिमंत्र से नैवैद्य अर्पित करें। मिठाई अर्पित करने के लिए मंत्र: “इदं शर्करा घृत समायुक्तं नैवेद्यं ऊं महालक्ष्मियै समर्पयामि बोलें। प्रसाद अर्पित करने के बाद आचमन करायें। इदं आचमनयं ऊं महालक्ष्मियै नम: इसके बाद पान सुपारी चढ़ाएं: इदं ताम्बूल पुगीफल समायुक्तं ऊं महालक्ष्मियै समर्पयामि। अब एक फूल लेकर लक्ष्मी देवी पर चढ़ाएं और बोलें: एष: पुष्पान्जलि ऊं महालक्ष्मियै नम:

लक्ष्मी देवी की पूजा के बाद भगवान विष्णु एवं शिव जी पूजा करने का विधान है। व्यापारी लोग गल्ले की पूजा करें। पूजन के बाद क्षमा प्रार्थना और आरती करें।

।।शुभमस्तु।।

।।कल्याण हो।।

  • ज्योतिषाचार्य पण्डित दयानन्द शास्त्री
RW

Editorial Review Note

Religion World is the country's only website that provides complete information on all religions. Religion World will always present information about all religions impartially. You can send us all kinds of information, news, updates, opinions, and suggestions at religionworldin@gmail.com.You can also follow us on X (Twitter), Facebook, and YouTube.

By Religion World November 2, 2018 6 min read
Share:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *